حسن حسن زاده آملى
406
هزار و يك كلمه (فارسى)
دو كتاب در سياست مدنيه نوشته يكى آراء اهل المدينة الفاضلة و ديگر السياسات المدنية كه در اسلام بىنظيرند . و رساله در اغراض ما بعد الطبيعة ارسطو ، و دو كتاب تحصيل السعادة و التنبيه على سبيل السعادة در اخلاق . اين بود چند سطرى از استاد علامه شعرانى درباره معلم ثانى فارابى . آنكه فرمود : « در بين كتاب او فصوص الحكم در توحيد و علم الهى معروفتر است » فصوص فارابى هفتاد و چهار فص است ، اين هفتاد و چهار فص تا فص شصت و دوم متن فصوص است ، و بعد از آن از فص شصت و سه تا هفتاد و چهار ، شرح و تفسير تعليقات خود فارابى بر فصوص خودش است . چون بعضى از فصوص پيشين خيلى موجز و فشرده بودهاند ، بيان و تفسير مىخواستند كه خود فارابى برآنها تفسير نوشته است - اعنى اولين شارح فصوص فارابى خود فارابى است - ، پس از فارابى ديگران هريك از آن تعليقاتش بر فصوص را به عنوان فصّى از فصوص در دنباله اصل فصوص بر آن الحاق كردهاند . و ما به توفيق الهى يك دوره كامل فصوص فارابى را به فارسى شرح كردهايم و آن را نصوص الحكم بر فصوص الحكم ناميدهايم كه به حليت طبع متحلّى و متجلّى شده است ، و به حمد الله مورد استقبال ارباب فضل و كمال واقع شده است ، و حقّا در شرح آن زحمت بسيار كشيدهايم . و چنان كه در آخر آن ( ص 591 ، ط 1 ) گفتهايم آن را در حلقه درس و بحث تنى چند از دوستان فاضل و ياران صاحبدل در آمل تفسير و تقرير و تحرير كردهايم . با غور و تدبر بيشتر در كار فارابى در فصوص الحكم مىبينيم كه فصوص فارابى مانند اسفار صدر المتألهين ، حكمت متعاليهاى است كه ناظر به افكار بلند عرفانى اصيل اسلامى و تفسير انفسى روايات و آيات قرآنى است . بعضى از مشايخ ما از اساتيدش نقل مىفرمود كه : « هرگاه شيخ رئيس و ملّاصدرا را با هم بياميزيم و يكى كنيم ، فارابى درست مىشود . اگر در الذريعه محيى آثار علماء جناب علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى رحمة الله عليه تأمل بفرماييد مىيابيد كه مشرب و مبناى فارابى بر عقيدت اماميه